Licht is de compositie

Kunstenaar Nard Kwast onderzoekt hoe licht, schaduw en kleur een schilderij vormgeven. Ontdek zijn aanpak en praktische tips om sterkere composities te maken door minder naar de details te kijken en meer naar het totaalbeeld.

Lees meer

Denk minder, kijk meer

Vroeger was ik vooral geïnteresseerd in het tekenen van cartoons en karikaturen. Toen ik begon met schilderen, bleef ik kijken en denken als een tekenaar.

Later begon ik me te realiseren dat je niet zomaar schildert wat je denkt dat er is, maar vooral wat je daadwerkelijk ziet. Bijvoorbeeld: een appel tegen een muur. Als je door je wimpers kijkt, kan de schaduw van die appel bijna helemaal opgaan in de achtergrond.

Als beginner teken je snel een appel zoals je denkt dat hij eruitziet. Maar als je echt leert kijken naar licht en donker, ontdek je iets anders: soms wordt slechts een klein deel van de vorm zichtbaar gemaakt door het licht. Voor mij was dat een belangrijke ontdekking: minder denken, beter kijken.

Licht en schaduw bepalen alles

Licht is niet iets wat je pas helemaal op het laatst toevoegt. Vanaf het allereerste begin bepaalt het, samen met de schaduw, hoe je tekening eruit komt te zien.

Vanaf het begin kun je jezelf afvragen: waar komt mijn licht vandaan? Waar vallen de schaduwen en waar zitten de overgangen die de vorm bepalen? Een spotlicht, daglicht, zonlicht of bewolking: dezelfde pose kan daardoor er totaal anders uitzien. Zelfs een intrigerend licht dat van onderaf komt, zorgt voor een heel andere sfeer.

Ik zag ooit een prachtig schilderij van een vrouw die op een Perzisch tapijt lag. Een scherpe zonnestraal viel diagonaal over haar lichaam en een deel van het tapijt. Het licht was zo sterk dat je haar bijna over het hoofd zag. Die lichtstraal was eigenlijk de compositie. Pas als je beter keek, ontdekte je het model. Het leerde me hoe expressief licht kan zijn.

Want zonder duisternis bestaat er geen licht in een schilderij. Hoeveel wit je ook gebruikt, het begint pas te schijnen dankzij zijn tegenhanger. Net zoals warme en koele kleuren elkaar nodig hebben, zo hebben licht en donker elkaar ook nodig.

Zwart gebruiken of niet?

Een van de dingen die ik vroeger heb geleerd, was dat je eigenlijk geen zwart moet gebruiken.

Maar na jarenlang de Oude Meesters te hebben bestudeerd – waaronder Rembrandt en andere 17e-eeuwse schilders – ben ik hier anders over gaan denken. Sterker nog, ik ben gewoon weer zwart gaan gebruiken. Kijk maar eens naar *De anatomische les* in het Mauritshuis; als je daar geen zwart in ziet, snap ik het ook niet meer. Dat betekent natuurlijk niet dat zwart automatisch zorgt voor een mooi schilderij. Het gaat erom wat je ermee doet.

En dan is er ook nog iets met wit, want ik gebruik het eigenlijk nooit zomaar in zijn pure vorm. Licht heeft in de natuur immers altijd een kleur. Een wit voorwerp buiten wordt beïnvloed door de zon, de blauwe lucht en de kleuren in de omgeving.

Neem bijvoorbeeld sneeuw. In de schaduw kan sneeuw een prachtige blauwe of paarse tint krijgen. Omgekeerd zorgt een vleugje kleur in het wit ervoor dat de zonovergoten sneeuw mooi afsteekt tegen de koele schaduw. Dat samenspel van warm en koel maakt het tafereel een genot om naar te kijken.

In de natuur staan complementaire kleuren vaak subtiel naast elkaar: blauw en oranje, geel en paars, rood en groen. De impressionisten wisten dit effect goed te benadrukken. Denk maar aan de klaprozen in het groene gras van Monet of het café van Van Gogh. Het is een lust voor het oog. Als je je hiervan bewust bent, kun je het ook op je eigen manier toepassen.

Kunstwerk “Shells” door Nard Kwast.

Nard over het kunstwerk:

in dit kunstwerk speel ik met echt licht en donker. In de middelste schelp creëer ik het helderste licht en het grootste contrast. Tegelijkertijd is daar ook heel subtiel het complementaire kleurcontrast verwerkt: blauw en oranje licht. Zonder dat blauw (Koningsblauw gemengd met wit) zou het hele schilderij niet werken.

Diepte en karakter in de schaduwen

Probeer de schaduwen een gevoel van diepte en levendigheid te geven door ze niet helemaal met verf te bedekken. Als ik in het donker door mijn huis loop, voel ik nog steeds een soort diepte, ook al zie ik bijna niets. Het is tenslotte geen effen zwarte vlakte voor mijn ogen, en toch zie ik niets.

Voor mij is Rembrandt hier een schitterend voorbeeld van. Sommige van zijn werken zijn donker, maar toch zit er leven in de schaduwen. In die duisternis schuilt een enorme hoeveelheid nuance. Daardoor is de duisternis niet leeg, maar blijft ze een integraal onderdeel van het schilderij.

Je kunt dat gevoel van levendigheid ook op andere manieren bereiken. Warm en koel, verzadigd en gedempt, scherp en zacht – dit alles kan een schilderij tot leven brengen. Denk maar eens aan de schaduwen in de beroemde hooibergen van Monet. Daar is geen zwart te zien, alleen maar kleur.

Je kunt de blik van de kijker sturen

Ik denk dat dat misschien wel een van de leukste ontdekkingen is. Je kunt ook licht, donker en kleuren gebruiken om je kijker te sturen.

Ik heb ooit een paar prachtige portretten gezien waarin bijna alle schaduwen heel zacht waren geschilderd. De schaduw onder de neus, rond de mond, in het haar en de kleding: nergens waren de contrasten overdreven hard. Maar de pupillen waren diepzwart en scherp.

En het werkte fantastisch. Als mensen kijken we van nature naar een gezicht en vooral naar de ogen. Door juist daar het scherpste contrast te gebruiken, werd de blik van de kijker nog sterker naar die plek getrokken.

Je kunt hetzelfde principe ook verkeerd toepassen. Stel dat je naast die ogen een sieraad schildert dat net zo scherp, donker en gedetailleerd is. Dit zorgt bijna voor een soort visuele kortsluiting. Je wilt naar de ogen kijken, maar tegelijkertijd trekt het sieraad je aandacht. Hetzelfde kan gebeuren met een felgekleurd voorwerp op de achtergrond.

Kunstwerk “Stilleven met schaatsen” van Nard Kwast.

Nard over het kunstwerk:

“Over het algemeen is het wat ingetogener, maar juist die kleuraccenten van de sjaal zorgen voor een soort ‘aantrekkingskracht’, waardoor je aandacht vanzelf naar die plek wordt getrokken. Je ziet dus dat ik kleur heel subtiel probeer toe te voegen, in plaats van te overdrijven.”

Handige tips

Test je compositie met je ogen half dicht

Knijp je ogen half dicht en kijk door je wimpers. Waar gaat je aandacht als eerste naartoe? Probeer zo min mogelijk details te zien, zodat alleen de grote lichte en donkere vlakken overblijven. Waar is het grootste contrast? Welke vormen verdwijnen bijna in de achtergrond? Waar zitten de lichtste highlights en de donkerste schaduwen? Dit maakt een beeld ineens veel eenvoudiger en duidelijker.

Maak van tevoren kleine kleurstudies

Probeer eens verschillende variaties te maken met complementaire kleuren uit het kleurenwiel. Schilder bijvoorbeeld een klein portret, stilleven of landschap, maar laat alle details weg. Bij een gezicht hoef je de ogen, mond of andere details niet te schilderen. Je kunt hooguit de oogkassen en een klein schaduwtje onder de neus suggereren. Het draait allemaal om de grove verdeling van licht, donker en kleur.

Je zult vaak al snel ontdekken welke combinatie het beste werkt en welke je het mooist vindt. Zelfs met slechts een paar kleine studies krijg je al een idee van de sfeer en de kleureffecten van het uiteindelijke schilderij.

Dit soort schetsen hebben me geleerd dat het soms beter is om eerst te onderzoeken hoe licht, donker en kleur zich tot elkaar verhouden, voordat je je verliest in de details. Ik heb geleerd dat details je kunstwerk niet redden als er iets in de basis niet helemaal klopt.

Misschien is dat uiteindelijk wel een van de belangrijkste dingen die ik in de loop der jaren heb geleerd over het maken van composities: kijk eerst naar het totaalbeeld, en pas daarna naar de details. Licht en donker bepalen grotendeels wat je uiteindelijk ziet en waar je blik op valt.

En dat is precies waarom licht voor mij niet langer iets is dat je simpelweg aan een schilderij toevoegt. Licht en donker zijn de compositie.

Ga aan de slag

Pak vandaag nog een potlood of wat verf en maak je eigen kleine kleurstudie zonder details. Deel je resultaat en vertel ons: wat heb je ontdekt over licht en donker in je werk?

Over de auteur

Deze blog is geschreven door Nard Kwast. Nard Kwast (1973) is geboren en getogen in het noorden van Nederland. Hij woont en werkt zowel in Nederland als in België. Zijn tekentalent ontwikkelde zich al op jonge leeftijd en als tiener ontdekte hij zijn fascinatie voor de oude meesters uit de zeventiende eeuw. Zijn besluit om privélessen te volgen en zich te verdiepen in klassieke olieverftechnieken komt voort uit een diepe passie voor deze traditionele methoden en materialen.

In de afgelopen decennia heeft Nard een eigen stijl ontwikkeld die duidelijk verwijst naar de schilders uit de zeventiende eeuw. Hij blijft deze stijl verkennen en verfijnen en deelt zijn kennis graag via masterclasses.

Lees meer over Nard

Licht is de compositie

Licht en schaduw bepalen alles

Zwart gebruiken of niet?

Diepte en karakter in de schaduwen

Je kunt de blik van de kijker sturen

Handige tips

Over de auteur

Onze producten

Royal Talens

Inspiratie

Nieuwsbrief

Certificering

Licht is de compositie

Licht en schaduw bepalen alles

Zwart gebruiken of niet?

Diepte en karakter in de schaduwen

Je kunt de blik van de kijker sturen

Handige tips

Over de auteur

Gerelateerde blogs