Je kent ritme van muziek. Maar zit het ook in verf, in penseelstreken, in de manier waarop je blik over een doek glijdt? Justyna en Francine, allebei technisch adviseurs bij Royal Talens, kwamen erachter: ja, dat is zo. En het verandert alles.
Herhaling. Dat is het eerste waar Justyna aan denkt als het gaat om ritme in de beeldende kunst. Sol LeWitt vulde hele museumwanden met herhaalde lijnen en vierkanten. Het ritme zit hem in de terugkeer van dezelfde elementen, maar ook in de variatie: dichter bij elkaar, verder uit elkaar, groter en kleiner.
Sol LeWitt, Wall Drawing #1136
Een eenmalige gebeurtenis is een geluid. Herhaling maakt er ritme van.
Francine voegt nog een laag toe: ritme ontvouwt zich in de ruimte. Van links naar rechts, van boven naar beneden. Zelfs onregelmatige patronen kunnen ritmisch zijn, zolang er maar een onderliggende cadans voelbaar is.
“Als het maar één keer gebeurt, is het misschien een geluid. Pas door herhaling wordt het ritme.”
Maar ritme hoeft niet strak of wiskundig te zijn. Kijk naar de penseelstreken van Van Gogh. De herhaling zit daar niet in exacte vormen. Het zit in de beweging, het gebaar, de streek. Het ritme zit in hoe iets is gemaakt.
Zit het ritme in de vorm of in het onderwerp?
Hier is een interessant contrast. Francine ziet ritme in de ballerina’s van Degas door de manier waarop de lichamen over het doek zijn verdeeld, alsof de dans zich op het doek voortzet. Justine kijkt er anders naar: voor haar zit het ritme in de visuele uitvoering zelf, niet in wat er wordt afgebeeld.
Beiden hebben gelijk. Visueel ritme bestaat op meerdere niveaus tegelijk: in de compositie, in de herhaling van vormen, in het thema en in de relatie tussen al deze elementen.
Edgar Degas, La classe de danse
Muziek als drijfveer voor het maken
Justyna gebruikt muziek als titel voor haar schilderijen, in verband met wat ze luisterde terwijl ze aan het werk was. Niet om het resultaat bewust te sturen, maar om het proces te kleuren. Francine schildert bijna altijd met muziek op de achtergrond. Een energiek nummer zorgt voor fysieke beweging en dynamiek. Rustige pianomuziek leidt tot een meer rustige en contemplatieve manier van werken.
Soms verdwijnt de muziek helemaal naar de achtergrond: aanwezig maar onhoorbaar. Het ritme werkt dan onbewust, en misschien is het dan wel het krachtigst.
Kan er te veel ritme zijn?
De stippen van Yayoi Kusama roepen een nieuwe vraag op. Voor Justyna voelt die overvloed bijna verstikkend aan. Ritme zonder ademruimte verliest zijn spanning. Francine verwoordt het treffend: het werk van Kusama heeft eerder een toon dan een melodie. Altijd aanwezig, nauwelijks variërend.
En daarmee is de vergelijking met muziek compleet. Ook in de beeldende kunst heb je rust nodig om het ritme te laten ademen.
Yayoi Kusama met haar kunstwerk Pumpkin (1994).
Ritme is overal. Zelfs buiten de studio.
Het Nederlandse polderlandschap bij Almere, met zijn herhalende rijen bomen en rechte lijnen. Lanen, gevels, patronen in steden en de natuur. Hoe meer je erover nadenkt, hoe duidelijker het wordt: ritme is er bijna altijd, of je er nu bewust mee bezig bent of niet.
Het hoeft niet uitgelegd te worden om te bestaan. Je ziet het. Je voelt het. Soms pas als je even stilstaat en echt goed kijkt.
Over de auteurs
Justyna Pennards en Francine Oonk zijn allebei kunstenaars en technisch adviseurs bij de afdeling R&D van Royal Talens, waar ze artistiek onderzoek combineren met materiaal- en technische expertise. Justyna’s werk is geworteld in de overtuiging dat groei overal en in elke levensfase mogelijk is. Ze haalt inspiratie uit de natuur en botanische tuinen om de relatie tussen levende systemen en de gebouwde omgeving te verkennen. Francine legt sterk de nadruk op storytelling en heeft een passie voor kunst, creativiteit, de museumsector en onderwijs. Samen delen ze een toewijding aan creativiteit, reflectie en de verbinding tussen kunst, mensen en materialen.
